Sipas Platonit, shteti duhet të jetë ideali i drejtësisë. Koncepsioni i tij i shtetit ishte i ngjashëm me atë të Shpirtit. Kështu, shpirti përbëhet nga tre pjesë: arsyeja, vullneti dhe oreksi. Mirëpo, drejtësia, ashtu siç e mendonte Platoni, ndryshon nga nocioni që kemi ne sot për të. Platoni e identifikon drejtësinë me harmoninë; me fjalë të tjera, tek një njeri tre pjesët e shpirtit duhet të jenë në harmoni me njëra tjetrën – domethënë, arsyeja të bindë vullnetin, i cili fillimisht është neutral, që të sundojë oreksin, babëzinë, pasionet.
Në nivelin e organizimit shtetëror, Platoni dallon tre klasa, të cilat i korespondojnë tre pjesëve të shpirtit të njeriut: udhëheqësit (arsyeja), rojtarët (vullneti, guximi), dhe artizanët (oreksi).
Dhe, shteti i drejtë do të jetë ai shtet ku këto klasa do të ekzistojnë në harmoni me njëra-tjetrën – domethënë, si në rastin e shpirtit të njeriut, udhëheqësit duhet të sundojnë më anë të arsyes; rojtarët duhet të jenë të guximshëm për të mbrojtur shtetin; dhe, artizanët apo punëtorët duhet të mbajnë nën fre oreksin dhe babëzinë e tyre. Sidoqoftë, nuk shmanget mundësia që udhëheqësit, me anë të rojtarëve, të mbajnë nën fre artizanët dhe punëtorët. Dhe këtu lind problemi. Si ti bindim këto tre klasa që të pranojnë poziconin në të cilin ndodhen? Me udhëheqësit është e lehtë, sepse është e zorshme të gjesh dikë që nga pozicioni më i lartë të dëshirojë të zbresë në pozicionin më të ulët. Por si i bëhet me ata që nga pozita më e ulët do të kërkojnë të ngjiten në pozitën më të lartë? Dhe kjo, madje, eshtë diçka që është rrënjosur thellë në natyrën njerëzore.
Për të shmangur një problem të tillë, Platoni sajon një gënjeshtër: këtyre klasave do t’u thuhet se është dëshira e zotave që secili prej tyre të bëjë sa më mirë që të jetë e mundur rolin që i është caktuar: udhëheqësi të udhëheqë sa më mirë; rojet ta ruajnë sa më mirë dhe artizanët e zejtarët të prodhojnë objekte sa më të mira. Për këtë arsye, në zanafillë, zotat vendosën ar në trupat e udhëheqësve, argjend në trupat e rojeve dhe bronx në trupat e zejtarëve dhe artizanëve.
Deri këtu gjithçka duket me vend – Platoni sjell një mori argumentesh në mbrojtje të teorisë së tij utopiste. Por tek kjo gënjeshtër mund të shihet diçka që kritikëve u ka shpëtuar: ajo që Michel Foucault e quan pushtet/dija. Është e vështirë të paraqesësh në disa paragrafë analizat e gjëra dhe voluminoze të Focault – diçka do lihet detyrimisht mënjanë, do braktiset...
Dhe Foucault u përqëndrua pikërisht tek të mënjanuarit, tek ata të cilët historia u kish mbyllur gojën: i marri (Marrëzia dhe Mosarsyeja: Historia e Marrëzisë në Periudhën Klasike, 1961), i sëmuri (Lindja e klinikës: një arkeologji e perceptimit mjekësor, 1963), dhe krimineli (Të mbikqyrësh dhe të ndëshkosh: Lindja e burgut, 1972).
Si u është mbyllur goja? Është i famshëm nocioni se gjithminë historinë e kanë shkruar fitimtarët – ne nuk e njohim historinë e humbësit. Nga ana tjetër, nëse dimë diçka mbi shekujt e shkuar, këtë e dimë nëpërmjet shkrimeve që na kanë ardhur nga ajo kohë... dhe kush i ka shkruar këto? Sigurisht, ata që dinin shkrim e këndim – kështu, ne nuk e dimë se si ishte shekulli i shtatëmbëdhjetë, për shëmbull, për një mullixhi, për një zejtar apo për një prostitutë të dorës së fundit. Shihet pra se si dijet që zotëronin një grup i caktuar njerëzish kanë mënjanuar një grup tjetër që nuk i zotëronte këto dije.
Sipas Foucault, çdo epokë historike sundohet nga një lloj i caktuar dijeje dhe nga një numër i caktuar ligjërimesh të mundshme. Pra, në një epokë kemi një dije, si për shembull Krishtërimi në Mesjetë, dhe, në pajtim me këtë dije sunduese, gjithçka do pranohet si e vërtetë apo do të hidhet poshtë si e rreme. Pra, dijet implementojnë strukturat e përjashtimit, ku ai që zotëron një dije të ndryshme nga dija sunduese, përjashtohet, i mbyllet goja – për shëmbull, në shekullin e shtatëmbëdhjetë, në emër të Iluminizmit dhe të arsyes, marrëzia mbyll nëpër burgje e lidhje me zinxhirë. Por dija nuk ushtron pushtet vetëm mbi dijet e tjera, të cilat i frenon, i shtyp, e madje edhe i zhduk. Sistemi i mendimit që bëhet sundues në një epokë të caktuar ka brenda tij edhe “mikrofizikën e disiplinave”, ku pushteti ushtrohet imtësisht mbi individin, në një nivel periferik: në shkolla, në familje, në spitale, në qendrat e punës etj. Madje ky pushtet arrin deri atje sa ti “normalizojë” individët, duke praktikuar ndëshkime e tortura për ata që nuk respektojnë rregullat e parashtruara nga arsyeja sunduese. Provimi në shkolla është diçka e tillë...
Por, atëherë pse pushtet/dija nuk i “normalizon” të gjithë individët, por lejon ekzistencën e të marrit, e kriminelit – dhe në rastin kur krimineli ekziston, atëherë pse mendimi sundues e shoqëria nuk e fshehin atë nga pjesa tetër, pjesa “normale” e shoqërisë? Në përgjigje ndaj një pyetje të tillë, Foucault thotë se shoqëria, pushtet/dija sunduese dmth, jo vetëm që nuk e fsheh kriminelin e maniakun seksual, por ajo i prodhon vetë ata. Dhe i prodhon sepse vetëm kështu, domethënë vetëm duke u nodhur përballë të marrit e kriminelit, arsyeja sunduese mund të përcaktojë e definojë vetveten. Ky është mallkimi që na ndjek bashkë me Iluminizmin. Nga ana tjetër, nuk është se kemi vetëm dijen dhe mendimin sundues të një shoqërie që përjashton individët që “mendojnë” e sillen ndryshe. Kur analizon psikanalizën, objektin e përhershëm të sulmeve të tija, dhe aspiratën e saj për t’u njohur e për t’u pranuar si shkencë, Foucault shtron pyetjen se cilat dije kërkon të përjashtojë psikanaliza duke e paraqitur veten si shkencë objektive, të vërtetat e së cilës janë të pakundërshtueshme? Dhe po të shtojmë këtu faktin që sipas Foucault çdo shoqëri ka regjimin e saj (politik) të së vërtetës, dhe faktin që në emër të objektivitetit shkencor janë shtypur një sërë dijesh të tjera, çështja bëhet vërtet domethënëse.
Pra kemi një luftë “teorike” dijesh. Platoni ishte i ndergjegjshem per kete qe ne antikitet. Ai per te legjitimuar ushtrimin e pushtetit nga njera klase parashtron nje mekanizem te pushtet/dijes, ku individi do detyrohet te absorboje nje dije te caktuar, ne rastin tone nje genjeshter “me qellim te mire”. Pra, duke parashtruar nje dije si nje te vertete absolute, pushteti e detyron individin qe ta pranoje kete dije dhe bashke me te te pranoje edhe regjimin qe pushteti ushtron.
Duke u rikthyer tek gënjeshtra e Platonit dhe sigurisht tek lufta e klasave e Marksit, duhet të themi se sot jemi në një epokë post-materialiste – të paktën në shoqëritë perëndimore të gjithë e kanë siguruar minimumin e jetesës. Në ndryshim nga shekulli i nëntëmbëdhjetë, ku lufta e klasave përqëndrohej tek zotërimi i mjeteve të prodhimit, sot diçka e tillë është tejkaluar. A do të thotë kjo se lufta e klasave tanimë ka përfunduar dhe bota gjendet në paqe?
Sigurisht që jo. Sot lufta e klasave është më e përgjakshme se kurrë – nuk kemi të bëjmë me dy klasa që dalin në sheshin e betejës për t’u ndeshur në bazë të rregullave të përcaktuara të luftës. Sot kemi të bëjmë me një anarki.
Richard Rorty e përcakton kulturën tonë aktuale si një kulturë pa qendër, domethënë si një kulturë ku nuk ekziston një dije sunduese, dhe rebelët që luftojnë kundër kësaj me anë të dijeve të tyre. Sot, shoqëria është e ndarë në shumë grupe që kanë dijet e tyre, të cilët luftojnë kundër grupeve të tjera me dije të ndryshme... Kjo është lufta e re e klasave – lufta e dijeve...
Kel Musaj
| Share |
|
