Letër mbi humanizmin ju dërgua në vjeshtë të vitit 1946 Zhan Bofresë (Jean Beaufret), nga Haidegeri, si përgjigje për një varg çështjesh që Bofre ia shtronte Haidegerit në një letër të mëparshme. Humanizmi nuk është tema e vetme që paraqitet në këtë vepër të shkurtër. Madje, shpesh, vetë Haidegeri e prek në mënyrë indirekte përmes një ballafaqimi të mendimit të tij me postulatet themelore («metafizike») të këtij vizioni për njeriun. Interesi për këtë vepër vjen, para së gjithash, nga risjellja e temave haidegeriane ku realizohet ky ballafaqim. Dihet se këto tema janë paraqitur nga Haidegeri në veprën e tij Qenia dhe Koha, për të cilën hyrja më e mirë është leksioni Çfarë është metafizika?, botuar ne veprën Leksione dhe konferenca.
Dihet se mendimi i Haidegerit është mbisunduar vetëm nga një çështje: çfarë mund të themi për thelbin e vetë Qenies? Edhe para tij filozofët e kishin shtruar çështjen e Qenies, por, në përgjithësi, ata e konceptonin si një çështje që ka të bëjë me Totalitetin, me tërësinë. Që ta bazonin, ose duke u përpjekur për ta bazuar, një sistem të Totalitetit, ata mendonin se kështu i jepnin përgjigje çështjes së vetë Qenies. Haidegeri na siguron se çështja e Qenies (die Seinsfrage) nuk ishte prekur aspak prej tyre si çështje që ka të bëjë me Qenien (die Frage nach dem Sein). Duke e menduar, ose duke besuar se e mendonin, Qeniensi të tillë, ata, në realitet, mendonin vetëm të qenurit si të tillë. Më saktësisht, qenien e të qenurit. Qenia, që i jepej mendimit të tyre për t’u ndërtuar si dije e të qenurit, mbetej në harresë. Këtu ze fill një nga konceptet e njohura të filozofisë së Haidegerit si ai i «harresës së qenies». Në fillim të refleksionit të vet, Haidegeri na paraqet pohimin mbi «dallimin ontologjik». Është e rëndësishme që të dallohet në mënyrë absolute Qenia (das Sein) nga të qenurit (das Seiende), ose e shprehur në një mënyrë më të thjeshtë, ajo që ekziston (= Totaliteti), nga Qenia (ajo që është në thmel të asaj që ekziston në vetë ekzistencën e saj). Duke e rimarrë, në këtë kuptim absolut, ndërmarrjen kritike të Kantit, Haidegeri kërkon që të zbresë në vetë bazat e «metafizikës», drejt asaj që është në bazë të çdo pyetje të mundshme mbi të qenurit dhe kushtëzon mendimin në përpjekjen e tij për ta shpalosur; vetë Qenien.
Megjithatë, ky horizont i të gjitha horizonteve, nuk mund të arrihet me një përpjekje reflektive të ngjashme me ato që kanë krijuar sistemet e mëdha të Totalitetit, pasi vetë këto sisteme krijoheshin vetëm mbi bazën e një harrese paraprake të Qenies. Pikëpamjet objektivuese mbi realen lejojnë gjithnjë e më shumë të procedohet me një qartësim të të qenurit, të rregulluar për më tepër me efikasitetin e të vepruarit njerëzor; ato nuk të lejojnë që të hysh në dritën e Qenies. Qenia do të arrihet vetëm në një eksperiencë, dhe këtu qëndron tërë objekti i analitikës ekzistenciale që ka shtjelluar Haidegeri në veprën e famshme Qenia dhe Koha (Sein und Zeit).
Haidegeri mendon se pyetja që shtrohet për Qenien, është e kapshme vetëm duke u nisur nga një analizë fenomenologjike të qenies së njeriut, i vetmi të qenur që i është besuar mendimi dhe mbajtës i Qenies. Vepra Qenia dhe Koha merret me këtë analizë dhe shtron si «ekzistenciale» të privilegjuar kuptimin thelbësor të ankthit. Ankthi na hap drejt thelbësores, sepse te ankthi provohen kufijtë dhe që jepet rrallë, në atë që Haidegeri e quan, ekzistencë autentike, të qenurit që kthehet në totaliten e vet, peisazhi sigurues i të vepruarit tonë zhduket, duke na lënë në vetminë absolute, përballë të Paemëruarës. Ajo që «nuk është», që nuk është më asgjë nga «të qenurit, që na fut ankthin dhe tmerri i së cilës na zhyt më së pari, është vetë Qenia që, në kushtet e fundësisë tonë të tashme, nuk mund të na jepet vetëm nën këtë mbulesë të Asgjësë – dhe jo të Hiçit. Në fakt, këtu gjendet pika thelbësore. Ankthi na vendos përballë asaj që nuk ka asgjë si të «qenur», pra, ndaj asaj që është për të qenurit, asgjëja, dallimi i saj absolut. Por, ajo që është jo-të qenur nuk është aspak hiçi si mohim i kulluar. Nga thelbi, në të fshihet pozitivja, madje është velloja e Qenies. Kjo do të thotë se akuza për «nihilizëm» kundër Haidegerit nuk qëndron. Haidegeri vetëm niset nga strukturat e dhëna të ekzistencës së fundme, e cila mund ta bëjë Qenien veçse këtë eksperiencë “negative”. Megjithatë, duhet theksuar se ankthi nuk është mënyra eskluzive e prezencës së Qenies. Sein und Zeit e jep vetëm si një situatë të privilegjuar. Në Letër mbi humanizmin, ai tregon se ka mënyra të tjera të mundshme strukturash më pak “negative”. Por, të gjitha rezultojnë nga kushti ynë i fundëm.
Qenia i hapet njeriut vetëm në këtë marrëdhënie ekstatike (term që për Haidegerin nëkupton një marrëdhenie me ekstazën, që del nga ekstaza), të cilës ai i jep emrin “Eksistenz”. Në ekzistencën ekstatike, njeriu provon Qenien në shpinën e vet. Është “atjeja” e tij, ai që ka ruajtjen e Qenies, “fqinji” i tij, “bariu” i tij. I kërkuar nga Qenia, i caktuar nga ajo në mbrojtjen e vërtetë të të vërtetës – dhe i flakur në ek-zistencë me qëllim të kësaj ruajtje – njeriu i përgjigjet përmes mendimit të tij thirrjes së Qenies, me qëllim që, në këtë përgjigje dhe përmes kësaj përgjigjeje, Qenia i hapet historisë.
Këto janë temat e ndryshme që Letër mbi Humanizmin i rimerr në një vështrim sintetik duke qartësur pikat e mëposhtme:
Të tregojë se si analitika ekzistenciale e zhvilluar në veprën Qenia dhe Koha ka kuptim vetëm në qoftë se i referohet “ontologjisë”, objekti i vetëm i së cilës është që t’i sigurojë themelet;
Të tregojë si vetë kjo “ontologji” do të ngrihet vetëm mbi bazën e një përshkrimi të tillë fenomenologjik të qenies së njeriut, i vetmi të qenur, të cilit i është besuar ruajtja e të vërtetës së Qenies dhe mbi të cilin qëndron fati i shpalosjes.
Haidegeri gjithmonë është ngritur kundër interpretimeve psikologjike ose antropologjike të mendimit të tij, të cilët shikonin aty në mos një “ekzistencializëm”, sipas mënyrës së Sartrit, të paktën një “filozofi “ekzistenciale” të tipit të Karl Jaspersit që, në pamundësi për t’u ndërtuar si ontologji (i kuptuar si sistem i Totalitetit), e shikon fushën e saj të të shprehurit të reduktuar në një qartësim të kulluar të ekzistencës. Në qoftë se analitika e zhvilluar te Qenia dhe Koha (Sein und Zeit) mban cilësimin ekzistencial, kjo është pikërisht për të treguar se ky përshkrim i qenies së njeriut nuk e ka qëllimin e tij në vetvete, por është e rregulluar tërësish nga eksperienca e Qenies, së cilës ajo vetëm sa do që t’i përcaktojë kënvështrimet. Të tregonte se si ky përshkrim rregullohej në fakt nga “ontologjia”, i tillë duhej të ishte objekti i vëllimit të dytë të veprës Qenia dhe Koha, që duhej të kishte si titull Koha dhe Qenia (Zeit und Sein). Në fakt, në këtë vëllim të dytë, gjithka do të përmbysej. Por, në qoftë se ishte e mundur të procedohej me një qartësim të ekzistencës me gjuhën e filozofisë sunduese, një përmbysje e tillë nuk mund të kryhej me mjetet e vetë kësaj gjuhe, që ishte ajo e “metafizikës”. Prej këtej buron heshtja e Haidegerit që nuk qe aspak, siç e ka thënë, ai i dështimit ose pohimi i një impasi ku pati mbritur mendimi i tij, por më shumë dëshmi e një kërkimi të vështirë, kërkimi i asaj gjuhe të re ku zbatimi ngatërrohej me vetë ndërmarrjen “ontologjike”.
Haidegeri ndalet gjatë, në Letër mbi humanizmin, mbi këtë të vërtetë të parë. Ai është kundër një intepretimi abuziv të një fraze nga Qenia dhe Koha: “Das Wesen des Dasein liegt in seiner Existenz”. Dihet se Sartri ka parë aty pohimin e parimit, sipas të cilit pikërisht në të ekzistuarit njerëzor, ekzistenca paraprin thelbin. Por, pohon Haidegeri, parimi i parë i ekzistencializmit nuk ka pikën më të vogël të përbashkët me frazën që ndodhet te Qenia dhe Koha. “Ekzistenca”, për të cilën bëhet fjalë këtu, nuk ka asgjë të përbashkët me ego cogito, as edhe me nocionin kantian të realitetit, në kuptimin e objektivitetit të eksperiencës. Në Letër mbi humanizmin, dhe për të davaritur çdo keqkuptim, Haidegeri e shkruan fjalën në mënyrë të re: Ekzistenz, (madje shpesh duke e izoluar rrokjen Ek-), në mënyrë që të cilësojë karakterin ekstatik të kësaj strukture themelore të qenies-njeri. Egzistenca nënkupton tjetër gjë nga fakti i të egzistuarit; ajo cilëson, në perspektivën e “ontologjisë themelore”, prezencën ekstatike me Qenien që njeriu është thirrur për ta mbështetur në fatin e të vërtetës. Në egzistencë, njeriu përfshin Dasein: fakti i të qenurit atje. Kjo fjalë çelës në reflektimin haidegrian shpesh është përkthyer me shprehjen “realiteti njerëzor”. Kjo do të thotë që ta interpretosh në një sens antropologjik këtë ekzistencial që nuk cilëson aspak subjektin që ekziston dhe as qenien atje të ekzistencës rastësore. Da-sein nënkupton se njeriu, në shpalosjen e të vërtetës (Alèthéia) është atjeja e Qenies, ky të qenur, përmes të cilit Qenia ka mundësinë të jetë atje, të prodhohet si i ndriçuar. “Atjeja”, ku njeriu ekziston, është zona e ndriçuar e Qenies. I tillë është kuptimi i fundëm i “ekzistencës”, për të cilën flet Qenia dhe Koha.
Megjithatë, në këtë atje, njeriu nuk ndodhet menjëherë. Ai e përmbush këtë vetëm në një vëmendje të mbështetur në zërin e Qenies që e thërret. Kjo vëmendje është thelbi i “shqetësimit”, të cilin e shikojnë si një përbërës ekzistencial të Dasein. Qenia dhe Koha e shpreh në mënyrë të qartë; “temporaliteti si kuptim ontologjik i shqetësimit”. Letër mbi humanizmin e nënvizon; çdo shqetësim është shqetësim nga Qenia. Ai prodhohet në gjirin e ekzistencës së zakonshme si një kujtesë për të vetmen detyrë që i përket njeriut; të tregohet i vëmendshëm ndaj zërit të Qenies. I ngjashëm me bariun që e ngre siluetën e vet në lëndinë, njeriu duhet ta mbajë shikimin e tij drejt këtij “horizonti” nga ku i vijnë zëra të padëgjuar. “Njeriu është bariu i Qenies. Është eskluzivisht kjo që Qenia dhe Koha ka projekt për ta menduar kur ekzistenca ekstatike provohet si shqetësim”.
Në ekzistencë dhe si “atje”, njeriu është i flakur. Në këtë hedhje të Qenies e ka origjinën projekti i njeriut që, edhe ai, nuk ka asgjë të përbashkët me “projektin” ekzistencial, të konceptuar si vetpërcaktim i subjektit në dhe për lirinë e tij. Dasein është përgjigja ndaj flekjes së Qenies, replika e tij. “Ajo që flaket, në të projektuarit, nuk është njeriu, por vetë Qenia që i përcakton njeriut fatin në ekzistencë si qenie atje”.
Analitika e qenies së njeriut finalizohet vazhdimisht nga “ontologjia”. Sigurisht është e mundur që interpretohet përshkrimi fenomenologjik i Qenia dhe Koha në një kuptim moral ekzistencial, por me këtë arrihet vetëm në sipërfaqe të veprës. Për Haidegerin, rëndësi kanë këto zgjatime si “mendime për Qenien”. Edhe kur ai trajton harresën e të vërtetës së Qenies, ai synon të përgatisë përgjigjen për një pyetje; çfarë mund të themi për vetë Qenien?
Në qoftë se ky përshkrim synon veçse ardhjen e Qenies dhe ndriçimin e saj, nuk është më pak e vërtetë se vetë kjo ardhje dhe ky ndriçim do të prodhohen vetëm në qoftë se prodhohet ekzistenca. I tillë është kuptimi i formulës që ndodhet edhe në këtë vepër: “Ka Qenie vetëm për aq sa është qenia-atje”. Këtu lidhet një dialektikë e marrëdhënieve reciproke ndërmjet Qenies dhe thelbit të njeriut, që përbën edhe pikën më delikate të mendimi haidegerian. Ky pohim, që ka ngjallur shumë kundërshtime, nuk nënkupton se Qenia, në thelbin e saj, varet nga njeriu, se është produkt i shpirtit të fundëm, por kjo frazë na kujton se nuk do të ketë shpalosje, prodhim si të ndriçuar vetëm në qoftë se njeriu i përgjigjet thirrjes së saj në ekzistencën ekstatike. Si e tillë, Qenia mbetet “thjesht dhe e kulluar transhendente”, para çdo shpalosje, ndaj çdo projekti ek-zistues. Por, ai shpaloset veçse në këtë projekt. Fraza nënkupton: Qenia vjen dhe destinohet vetëm në “atje” që përmbush njeriu në ekzistencë. Sigurisht, Qenia mbetet zot i “atje” dhe ku përcakton njeriun, pra Qenia vjen përmes tij. Atje mund të quhet “rastësorja”, kjo varësi e ontikes që bën që të mos jetë pa të qenur dhe pa këtë të qenur të privilegjuar që është njeriu.
Kjo ndërthurje reciproke e Qenies dhe njeriut në shpalosje dhe vendin njëherësh dytësor dhe thelbësor që i bëhet ekzistenës kërkon edhe konceptimin e humanitas të homo humanus që na flet Haidegeri në këtë vepër. Në qoftë se thelbi i njeriut qëndron në ekzistencë, si pritës i ardhjes së Qenies, në qoftë se njeriu përcaktohet si njeri vetëm në këtë marrëdhënie ekstatike më të vërtetën e Qenies si të tillë, në një mendim të tillë ajo që ka rëndësi nuk është njeriu, por Qenia, përmes së cilës njeriu arrin rastësisht Qenien. Në këtë kuptim, “mendimi për Qenien” është “kundër humanizmit”. Në këtë kritikë ndaj humanizmit metafizk Haidegeri ngre këtë pyetje; në vetë këtë ndërvarësi me të vërtetën e Qenies, të shpalosur prej tij, njeriu a nuk fiton një dinjitet të veçantë, pafundësisht më të drejtpërdrejtë sa ai që i ka besuar “humanizmi”? Në thelbin e vet ky është një humanizëm “metafizik”. Ai e vendos njeriun si subjekt në qendër të të qenurit të konsideruar si objekt të njohjes së tij dhe të vepruarit të tij dhe, mbi të cilin, si subjekt, ai ushtron tërë pushtetin e tij. Në këtë pozicion qëndron madhështia e tij. Njeriu është “zot i të qenurit”. Por, ndërsa ai i nënshtrohet kështu të qenurit, në mendim përmes shfaqjes, njeriu i “metafizikës” konsumon harresën e Qenies. Ai mbetet i përjashtuar nga kjo dritë themelore që është, pa e ditur ai, imanente me vetë shfaqjen dhe, përmes së cilës, ai ka forcën për të menduar të qenurit. Burimin e kësaj drite, përmes së cilës ndriçohet, ai nuk e di dhe në mënyrë të vendosur e kthen vështrimin në të kundërt të diellit të vetëm. Ky është universi i përhershmërisë ku njeriu-mbret provon vetminë e tij. Sartri e shpreh në një fjalë, të marrë nga Haidegeri në këtë vepër: “Saktësisht ne jemi mbi një plan ku ka vetëm njerëz” që ai e korogjon kështu: “Saktësisht ne jemi mbi një plan ku ka kryesisht Qenie”. Cili është kuptimi i fjalës “kryesisht”? Aigurisht, ai i njeh Qenies prioritetin në shpalosje, por pohon edhe implikimin reciprok, që u fol më lart. Njeriu dhe Qenia janë bashkarisht të angazhuar në fatin e të Vërtetës. Por, ndërsa Sartri e ngre njeriun-mbret në qendër të të qenurit në vetminë e lirisë së tij bosh, Haidegeri pohon se njeriu është njeri vetëm për aq sa ai pranon Qenien dhe i korespondon Qenies në dialogun ekstatik.
I flakur nga Qenia në ekzistencë, i ngarkuar në ruajtjen e të vërtetës së saj në këtë “shtëpi” të gjuhës që është njëherësh banesë e Qenies dhe strehë e thelbit të njeriut (gjithmonë ky implikim), ai realizohet realisht vetëm në “shqetësimin” për Qenien, vazhdimisht në përmbushje. Ajo që është në themel të madhështisë së tij nuk është sundimi, që tek e fundit është i paqëndrueshëm, që ai ushtron ndaj të qenurit. Kjo do të thotë se ai duhet të jetë, në gjirin e të qenurit dhe në një akord të drejtë me të, “bariu i Qenies”, të pranojë në ndryshim me kushtin e tij të fundëm, këtë “varfëri thelbësore të bariut” që është tërë pasuria e tij, të ndjekë rrugën e një fundësie që mban në vetvete zbutjen, pasi vetëm ajo i jep akces në dritën e Qenies.
Në fakt, kjo është pika themelore ku Haidegeri kërkon të theksojë rëndësinë positive. Është në pranimin e kushtit të tij të fundëm, në rizbritjen në vetë bazat e e këtij kushti të vdekshëm ku ai është “flakur” ku ai mund të dëgjojë thirrjen e Qenies, që njeriu realizon thelbin e vet, sepse është në këtë kusht që ai ekziston. Ekzistenca, dhe duhet insistuar, nuk është aq ekstazë, tension tragjik drejt një jashtësie, në një farë mënyre e jashme me humanen, sa prezencë intime dhe brendësi ndaj Asaj që është për njeriun më e afërt se çdo të qenur, vetë e Tashmja. Vetëm kjo varfëri thelbësore e bariut, kundër çdo vullneti për fuqi, ky kthim drejt Afërsisë të më të Afërtit, drejt të përditshmes dhe banales ku banojnë perënditë, vetëm ky qëndrim thelbësor i jep njeriut Prezencën unike, që i qe refuzuar njeriut-subjekt nga “metafizika”.
Ka shumë diskutime se cili është ideali njerëzor sipas Haidegerit. Është ai i Greqisë antike, i Greqisë që merrej me të shenjtën para racionalizimit që po lindëte, ende plot me prezencën e perëndive, ideali që parandjeu Niçja, apo ai i Hëlderlinit? Kjo nuk ka shumë rëndësi. Haidegeri, me filozofinë e tij, synonte të hidhte bazat për kuptimin e zhvillimeve të ardhshme. Fjala nuk ishte vetëm për t’i dhënë fund tejtërsimit thelbësor të njeriut, qoftë edhe më radikalin, pasi ai e privon nga i vetmi element ku thelbi i tij të mund të shpaloset lirshëm: e vërteta e Qenies. Të shpëtonte Qenien nga harresa dhe njeriun nga tjetërsimi që sjell kjo harresë, e tillë është detyra paraprake në konfuzionin e “vlerave”. I tillë është kuptimi i fundit i “ontologjisë themelore”. Kjo ontologji nuk shprehet mbi etikën dhe nuk paragjykon as mundësinë e hynores dhe as mosqenien e saj. Ajo synon që ta vendosë njeriun në rrugën e thelbit të vet. Ajo do vetëm që t’i japë atij një “atdhe”, sigurisht jo në kuptimin nacionalist, siç e shprehet vetë Haidegeri. Dhe vetëm kaq, a nuk e meriton kjo filozofi një vëmendje më të madhe në mjerimin aktual të botës ku jetojmë?
Në këtë vepër, që përkthyesi E. Musabelliu ka ditur ta sjellë me shumë kujdes dhe vëmendje ndaj termave të vështirë të filozofisë së Haidegerit, autori thekson se humanistët nuk e bazojnë mjaft lart humanitas të njeriut, ata reflektojnë mbi të qenurit në vend të Qenies. Ata e lenë mënjënë problemin themelor të qenies së të qenurit dhe e asimilojnë njeriun me Qenien e vet. Ai bën kujdes që të saktësojë se, të bësh procesin e humanizmit nuk do të thotë të glorifikosh jo-humanen, instiktet, brutalen. Fjala është për të kuptuar se njeriu nuk është të qenurit më të lartë, as Qenia e vetes. “Brenda të qenurit,në tërësinë e saj, nuk mund të gjendet asnjë arsye për të vënë në dukje pikërisht këtë zonë të të qenurit që quhet njeri, dhe së cilës, ne vetë i përkasim rastësisht”. Pra, duhet duhet të heqim qendrën nga ky të qenur, që është njeriu dhe që nuk është Qenie, për t’ju drejtuar vetë Qenies.
Tiranë, Janar 2010
PARATHENIE PER BOTIMIN NE SHQIP nga Prof. Gjergj Sinani
Perktheu dhe pershtati ne shqip Enkelejd Musabelliu
| Share |
|
